Từ rất lâu trong lịch sử Việt Nam, ngày 10 tháng 3 âm lịch đã trở thành
một ngày trọng đại của cả dân tộc. Đây là một lễ hội lớn nhằm tưởng nhớ và tỏ
lòng biết ơn công lao lập nước của các vua Hùng, những vị vua đầu tiên của dân
tộc.
Giỗ tổ Hùng Vương
không chỉ là một trong những ngày lễ trọng đại của dân tộc mà đây còn là dịp để
con cháu bày tỏ lòng biết ơn với các vị vua Hùng có công xây dựng và bảo vệ đất
nước.
Nguồn gốc của ngày giỗ tổ Hùng Vương
Truyền thuyết kể lại
rằng: Kinh Dương Vương sinh một con trai, sau nối ngôi vua cha niên hiệu là Lạc
Long Quân. Lạc Long Quân lấy Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng nở ra một trăm
người con là tổ tiên của người Bách Việt. Một hôm vua Lạc Long Quân bảo bà Âu
Cơ: “Ta là giống Rồng, nàng là giống Tiên,
thủy hỏa khắc nhau, chung hợp thật khó”.
Vì vậy, năm mươi
người con theo mẹ lên núi, năm mươi người con theo cha về miền biển. Lạc Long
Quân phong cho con trưởng Hùng Vương nối ngôi, làm vua. Trải qua 18 đời, Hùng
Vương thứ 18 đã nhường ngôi cho Thục Phán - An Dương Vương.
Để ghi nhớ công ơn
của các Vua Hùng có công khai thiên, lập địa, vua Lê Thánh Tông năm 1470 và đời
vua Lê Kính Tông năm 1601 sao chép đóng dấu kiềm để tại Đền Hùng, chọn ngày 11
và 12 tháng 3 âm lịch làm ngày giỗ Tổ Hùng Vương. Đến thời nhà Nguyễn - năm
Khải Định thứ 2 chính thức chọn ngày 10 tháng 3 Âm lịch làm ngày giỗ Tổ Hùng
Vương để tưởng nhớ các Vua Hùng và nhắc nhở mọi người Việt Nam cùng tưởng nhớ
thờ cúng Tổ tiên.
Ý nghĩa của ngày giỗ tổ Hùng Vương 10-3
Ngày giỗ tổ Hùng Vương
10-3 chính là nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn, công ơn của những người đi
trước. Hàng năm, cứ vào ngày này thì người dân Việt Nam dù đang ở đâu cũng cùng
nhau hướng về cội nguồn dân tộc.
Theo tục lệ hàng năm,
ngày giỗ tổ Hùng Vương được tổ chức tại Đền Hùng, Việt Trì, Phú Thọ. Đây là dịp
con cháu từ mọi miền đất nước trở về đây bày tỏ lòng biết ơn với những người đi
trước.
Vào ngày 6-12-2012, ý
nghĩa của giỗ tổ Hùng Vương đã được cả thế giới biết đến khi UNESCO công nhận
“Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” là một Di sản văn hóa phi vật thể
đại diện của nhân loại. Giờ đây, ý nghĩa ngày giỗ tổ Hùng Vương 10-3 không chỉ
thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc mà nó còn là niềm tự hào
của người Việt trước bạn bè quốc tế.
Kể từ năm 2007, Quốc
hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã chính thức công nhận giỗ tổ Hùng
Vương là Quốc lễ. Từ đó, ngày này có ý nghĩa đặc biệt hơn với con dân người
Việt.
Nghi thức tế lễ giỗ tổ Hùng Vương
Vì ý nghĩa của ngày
giỗ tổ Hùng Vương 10-3 là đặc biệt quan trọng nên những nghi thức được tiến
hành khá cầu kì. Khi tế lễ Hùng Vương thường có âm nhạc, lễ vật, một ban tế lễ
gồm những người có chức sắc được làm chủ tế.
Ngoài ra trong ngày
giỗ tổ Hùng Vương người ta thường trang trí thêm cờ xí, nhạc lễ, phẩm phục,
phẩm vật tế lễ. Những loại phẩm vật thường dùng là bò, dê, heo, hoa quả, bánh
chưng, bánh giầy, xôi, chè, kẹo,…
Mặc dù đã trải qua
hàng nghìn năm lịch sử, với nhiều biến động thăng trầm nhưng truyền thống “uống
nước nhớ nguồn” của người Việt không bao giờ thay đổi. Giỗ tổ Hùng Vương chính
là một minh chứng hùng hồn cho điều đó.
Theo nghĩa chữ Hán"Hàn" là lạnh, "thực" là ăn,
"Tết
Hàn thực" là tết ăn đồ lạnh.
Phong tục cổ truyền này có nguồn gốc từ Trung Quốc theo một câu chuyện ly kỳ
truyền tụng nhiều đời. Chuyện kể rằng váo đời Xuân Thu (770 - 221), vua Tấn Văn
Công nước Tấn, gặp loạn nên phải bỏ nước lưu vong sống cảnh nay trú nước Tề,
mai ở nước Sở. Bấy giờ, có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi, theo phò vua đã
giúp đỡ nhiều mưu kế. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn kiệt, Giới
Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn xong, hỏi
ra mới biết đem lòng cảm kích vô cùng.
Giới Tử Thôi theo phò vua Tấn Văn Công trong vòng mười
chín năm trời, cùng nhau nếm mật nằm gai, khổ luyện thành tài. Về sau, Tấn Văn
Công dành lại được ngôi vương, trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu
cho những người có công khi tòng vong, nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi. Giới Tử
Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình theo vua phò vua là chuyện nên làm, ông
cho rằng những việc đó đâu có gì đáng nói.
Vì thế, ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Tấn
Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm Tử Thôi. Nhưng vì là người không tham
danh vọng, Tử Thôi nhất quyết không quay về lĩnh thưởng, Tấn Văn Công ra lệnh
đốt rừng (muốn thúc ép Tử Thôi quay về). Không ngờ Tử Thôi quyết chí, hai mẹ
con cùng chịu chết cháy trong rừng.
Nhà vua hối hận cho lập miếu
thờ. Hàng năm, đến ngày 3 tháng 3 là ngày chết cháy của 2 mẹ con Tử Thôi thìcấm dùng lửanấu ăn, ngay cả việc làm cỗ cúng cũng phải làm từ hôm
trước, đây được coi là ngày Tết Hàn thực.
Ý nghĩa của bánh trôi bánh chay trong tết Hàn thực của người Việt
Tuy có nguồn gốc từ Trung Quốc
nhưngTết Hàn thực của người Việt vẫn
mang những sắc thái riêng, mang đậm chất Việt.Vào ngày mùng 3/3 âm lịch hằng năm, người dân đều ăn
đồ nấu chín để nguội với tấm lòng thành kính nhất nhằm tưởng nhớ đến công ơn
dưỡng dục của những người đã khuất.
Khác với Tết Hàn thực ở Trung
Quốc, vào ngày này người Việt không kiêng lửa, vẫn nấu nướng bình thường. Điều
đặc biệt,người Việt còn sáng tạo nên
bánh trôi, bánh chay với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội - hàn thực.
Hướng
về cội nguồn
Tết Hàn thực của người Việt
chủ yếu mang ý nghĩahướng về cội nguồn,tưởng nhớ công lao của những
người đã khuất. Chẳng hạn người
Việt có lệ dâng bánh trôi lễ Hai Bà Trưng vào ngày mùng 6/3 ở Hà Tây. Tiếp đó,
ngày giỗ tổ Hùng vương mùng 10/3 người Việt từ khắp mọi miền tổ quốc về đền
Hùng, Phú Thọ thắp hương và dâng cúng những đĩa bánh trôi bánh chay, tưởng nhớ
cội nguồn... Như thế, rõ ràng tết Hàn thực của ta mang màu sắc dân tộc riêng,
trường tồn trong quá trình dựng nước và giữ nước.
Chỉ còn hơn 1 tuần nữa là đến Tết ông công ông táo 23 tháng chạp, thị
trường hàng mã dành cho ngày này đã rất sôi động.
Hiện nay, nhiều gia đình tại Hà Nội vẫn chuộng việc sử dụng
đồ hàng mã hơn. Thông thường một bộ hàng mã cho Tết ông công ông táo bao
gồm: hài mũ, cá chép để tiễn ông Công, ông Táo về trời.
So với khoảng 1 tuần trước, giá các loại hàng mã đã tăng
từ 5.000 đến 15.000/ sản phẩm, cao hơn giá cả của năm ngoái từ 10% đến
15%.
Theo khảo sát tại một số tuyến phố ở Hà Nội, các đồ
hàng mã hiện đang được bày bán có giá rất khác nhau, thậm chí chênh
nhau từ 20.000 đến 50.000đồng/bộ cùng chủng loại. Nếu mua được ở
những nơi sản xuất hàng mã thì giá có thể rẻ hơn từ 20-30% so với giá của những
người đi buôn lại. Trung bình một bộ mũ, áo ông công ông táo tùy cỡ và địa điểm
bán hàng dao động từ 50.000 đồng đến 150.000 đồng/bộ; ngựa giấy từ 35.000 đồng
đến 100.000 đồng/con.
Lo lắng có thể cháy hàng, giá tăng cao như năm
ngoái nhiều gia đình đã đi mua hàng mã ông công ông táo từ vài
ngày trước.
Chị Mai, Thanh Xuân cho biết: Năm ngoái công việc lu bu quá
nên trưa muộn ngày 23 mới ra chợ mua vàng mã, cháy hàng, giá bị đội lên gấp 3,
nên năm nay mình mua sớm cho yên tâm.
Tại phố Hàng Mã những mặt hàng này cũng đang được bày bán
khá nhiều, hầu hết các cửa hàng đều bày các hàng mã ông công ông
táo ở những vị trí khách dễ thấy. Theo một chủ cửa
hàng cho biết: Hầu hết hàng mã ở đây đều được nhập về từ Bắc Ninh, chất
lượng tốt, tinh xảo và đẹp, giá cả cũng phải chăng.
Phố Hàng Mã các mặt
hàng cho Tết ông công, ông táo khá phong phú
Khảo sát tại phố Hàng Mã giá cả các loại hàng cũng
rất nhiều mức giá: bộ hàng mã nhỏ từ 70.000 đến 90.000
đồng/bộ, bộ tầm trung 120.000 đến 150.000/bộ, bộ hàng mã lớn
giá 190.000 đến 220.000/bộ, một số những bộ được làm bằng chất
liệu đặc biệt như giấy gấm, giấy thơm
có thể có giá 300.000 đến gần 500.000 đồng/bộ, ngựa giấy
bán từ 100.000 đến 160.000 đồng/cặp, nhà hàng mã tùy theo số tầng và độ to nhỏ
nhưng giá từ 50.000 đến trên 200.000 đồng/chiếc, ngoài ra còn có rất nhiều mặt
hàng khác như tiền, vàng, các đồ lễ…
Một chủ cửa hàng tại Hàng Mã cho biết: năm nay bán hàng ông
công ông táo bằng giấy, giá bình dân là chủ yếu. Những hàng dạng cao cấp làm
bằng giấy giả gấm, giấy thơm…vẫn có người mua nhưng mà bán được ít hơn nên các
cửa hàng cũng không nhập về nhiều.
Với quan niệm dương sao, âm vậy, nhiều gia đình đã mua thêm
cả ngựa, nhà cao tầng, xe máy, ô tô, iPhone, iPad… đều bằng giấy để
cúng. Giá các sản phẩm này khá đa dạng, tùy theo mức độ chi tiết của sản phẩm.
Chị Nga, ngụ tại quận Hoàn Kiếm cho biết: Mình mua hết gần
1.000.000 tiền đồ cúng cho Tết 23 tháng chạp gồm mũ, hài, cá chép, tiền vàng,
ngựa… dương sao thì âm vậy. Đến đêm 30 tết cũng cần cúng thêm đồ nữa.
Trung bình, một hộ dân tại Hà Nội cũng tốn “nhẹ” nhất
là 100.000 đồng cho việc mua đồ hàng mã về đốt ngày Tết. Với hơn
4 triệu dân sống tại thành phố Hà Nội, chỉ riêng trong dịp Tết ông công ông táo
sẽ có hàng trăm tỷ tiền thật được người dân hân hoan… đổi thành giấy và mang
đốt?
Vẫn biết việc đốt vàng mã vào mỗi dịp lễ Tết là một nét
văn hóa và là nhu cầu tín ngưỡng của người dân. Tuy nhiên, việc này đang dần bị
biến tướng theo suy nghĩ “phú quý sinh lễ nghĩa”, “dương sao âm vậy”, gây
lãng phí tiền bạc đồng thời ô nhiễm môi trường. Mặc dù, đã có quy định xử phạt
việc đốt vàng mã nơi công cộng, nhưng điều này cũng không khiến người dân quan
tâm. Gìn giữ truyền thống là điều phải làm nhưng nếu lãng phí như vậy trong bối
cảnh kinh tế khó khăn, có lẽ ông công ông táo cũng xót ruột mà lôi quần áo cũ
ra mặc rồi đi máy bay lên chầu trời thôi, giá vé hàng không đang rẻ mà, khỏi
phiền đến gia chủ.
